Khởi đầu hành trình tăng trưởng!

Xin chào, các bạn đang đón nghe chuyên mục “mỗi ngày một cuốn sách”. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu về một tác phẩm kinh điển trong lĩnh vực xã hội học với nhan đề “The Presentation Of Self In Everyday Life”, mà tôi xin tạm dịch là “Thể hiện bản thân trong cuộc sống hằng ngày”. Erving Goffman, tác giả của cuốn sách này, đã thu về giải thưởng McKiefer – giải thưởng thường niên do Hiệp hội Xã hội học Hoa Kỳ trao tặng vào năm 1961. Ngoài ra Hiệp hội Xã hội học Quốc tế cũng lựa chọn đây là một trong mười công trình xã hội học quan trọng nhất vào cuối thế kỉ 20. Nếu được dùng một phép so sánh thì vị trí của cuốn sách này trong lĩnh vực xã hội học sẽ tương đương với vị trí của cuốn“Nguồn gốc các loài” trong ngành sinh học, hay vị trí của cuốn “Chuyển động của các thiên thể” trong ngành thiên văn học. Nó được xem là một cuộc cách mạng vào thời điểm đó bởi đã thực sự làm đảo lộn nhận thức cố hữu của mọi người về “Xã hội là gì”. Theo các bạn, vì sao lại có thể nói như vậy?

Vào những năm 1950, các nhà xã hội học đã coi xã hội của chúng ta là một “hệ thống chức năng” tương tự như cơ thể con người, và theo đó, những bộ phận khác nhau của nó sẽ đáp ứng các nhu cầu, chức năng khác nhau của “cơ thể xã hội” này. Ví dụ như bộ phận kinh tế thì giống như hệ tiêu hóa và tuần hoàn của cơ thể người, chịu trách nhiệm thu nhận tài nguyên từ môi trường và đáp ứng nhu cầu vật chất hằng ngày. Cơ quan chính phủ lại được ví như một hệ vận động, bởi nó tồn tại để hoàn thành các hành động nhất định và đạt được các mục tiêu đã thiết lập. Những ngôi nhà và trường học, nơi chúng ta lớn lên, thì giống như hệ sinh sản. Chúng được thiết kế để truyền lại văn hóa, kiến ​​thức và giá trị cho thế hệ sau, nhằm đáp ứng nhu cầu thay thế giữa các thế hệ trong xã hội. Còn “Hệ thần kinh” cho phép các bộ phận chức năng này phối hợp với nhau thì được gọi là “chuẩn mực xã hội”.

Hầu hết các nhà xã hội học thời bấy giờ đều cho rằng mỗi chúng ta cần phải tuân theo những quy tắc cư xử và nguyên tắc làm việc cơ bản nhất để duy trì hoạt động bình thường của toàn xã hội. Tuy nhiên, Erving Goffman lại có một cách hiểu khác. Ông chỉ ra rằng vấn đề lớn nhất của cách hiểu này là khi nói “các chuẩn mực xã hội trông đợi mọi người tuân thủ”, là chúng ta đã mặc định rằng trong đời sống xã hội, những người như bạn và tôi chỉ có thể giống như nhữngcon rối, không có cách nào khác ngoài việc thụ động đi theo các chuẩn mực xã hội và chấp nhận số phận. Điều này dường như không phù hợp với thực tế mà ta quan sát được trong cuộc sống hằng ngày.

Trên thực tế, mỗi ngày, mọi người đều tham gia vào việc tạo ra các chuẩn mực xã hội. Khi làm một việc gì đó, chúng ta đều có thể hành động theo sự hiểu biết của bản thân về môi trường xung quanh, mà không cần ai phải nói cho chúng ta biết phải làm gì. Để thể hiện một cách có hệ thống và sinh động hơn những suy nghĩ của mình về “xã hội là gì”, trong cuốn sách “Thể hiện bản thân trong cuộc sống hằng ngày”, Goffman đã khéo léo nghĩ đến sự ví von của kịch. Có lẽchính những kinh nghiệm sống của bản thân đã khiến ông tiếp cận khái niệm xã hội học dưới góc độ độc đáo đến thế.

Goffman sinh năm 1922 tại Canada trong một gia đình Do Thái nhập cư gốc Ukraina. Khi còn trẻ, ông từng có thời gian làm việc trong một hãng phim trực thuộc Cục Điện ảnh Quốc gia Canada. Tuy nhiên, Goffman sớm bắt đầu sự nghiệp học tập của mình vì ông rất quan tâm tới xã hội học. Và ông đã nhận bằng Tiến sĩ tại Đại học Chicago, trung tâm quan trọng của ngành xã hội học Hoa Kỳ vào thời điểm đó. Có lẽ kinh nghiệm thời trẻ trong trường quay đã khiến ông có góc nhìn vấn đề khác với các nhà xã hội học chính thống lúc bấy giờ.

Thực ra, nội dung của cuốn sách “Thể hiện bản thân trong cuộc sống hằng ngày” có thể tóm gọn lại trong một câu nói của đại văn hào người Anh Shakespeare. Trong vở hài kịch nổi tiếng “As You Like It” của Shakespeare, nhân vật chính Công tước Jaques có một câu nói mà ở đây tôi xin mượn bài trên trang Hạ Long Văn Đàn mà dịch như thế này:

“Thế gian sân khấu hí trường

vào ra bao kẻ đóng tuồng mà thôi

một người sống trọn cho đời

sắm vai đa dạng bằng mười kiếp ta…”

Giống như Shakespeare, Goffman đã so sánh xã hội như là một sân khấu, bản thân chúng ta cũng giống như những diễn viên trên sân khấu đó để tái hiện lại cuộc sống hằng ngày. Khi con người ta đã trải qua những thăng trầm của cuộc đời và chứng kiến quá nhiều niềm vui nỗi buồn của thế gian, chúng ta có thể cảm thấy rằng “cuộc đời như một vở kịch”. Coi cuộc đời mình là một màn trình diễn… nghe có vẻ không được vinh quang cho lắm. Tuy nhiên, để nâng được những quan điểm lẻ tẻ này về cuộc sống lên một tầm lý thuyết như vậy, e rằng ít có tác phẩm nào sánh được với cuốn “Thể hiện bản thân trong cuộc sống hằng ngày”. Tác phẩm không chỉ coi trọng diễn xuất mà còn tổng hợp được một bộ lý thuyết xã hội có hệ thống. Học thuyết này cố gắng nói với mọi người rằng: Trong cuộc sống, “màn trình diễn” có ý nghĩa quan trọng hơn những gì Shakespeare và mỗi chúng ta nghĩ, bởi vì cái gọi là “xã hội” chỉ tồn tại khi chúng ta “biểu diễn”.

Bây giờ chúng ta gọi học thuyết này là “lý thuyết kịch” hay “thuyết mô phỏng kịch”. “Mô phỏng” tức là sự tương tự và nhân cách hóa, và tác giả của cuốn sách này, Erving Goffman, được coi là nhân vật tiêu biểu của lý thuyết kịch. “Thể hiện bản thân trong cuộc sống hằng ngày” là cuốn sách đầu tiên và nổi tiếng nhất của Goffman. Vậy trong cuốn sách, ông đã diễn giải lý thuyết “mang tính cách mạng” này ra sao? Sau đây, tôi sẽ tập trung vào ba vấn đề chính và giải thích chi tiết cho bạn về nội dung cốt lõi của cuốn sách này.

Câu hỏi đầu tiên được đặt ra là tại sao góc nhìn của kịch có thể giúp chúng ta hiểu hơn về cuộc sống hằng ngày của mình; câu hỏi thứ hai là diễn viên diễn trên sân khấu đời thường như thế nào; và câu hỏi thứ ba là: khi các vở diễn hằng ngày rơi vào tình trạng xáo trộn, khủng hoảng hay bên bờ vực đổ bể, các diễn viên và ê-kíp cần làm gì để khắc phục?

Trước hết chúng ta hãy thử trả lời câu hỏi: Tại sao góc nhìn của kịch có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cuộc sống hằng ngày? Khi nãy tôi có nói rằng Goffman là một kẻ nổi loạn của xã hội học chính thống. Ông tin rằng việc so sánh xã hội với một hệ thống chức năng có nghĩa là coi các cá nhân trong xã hội như những con rối của các chuẩn mực. Vì vậy, ông đã đề xuất một giải pháp thay thế cho “lý thuyết kịch”. So với quan điểm hệ thống chức năng thì quan điểm của lý thuyết kịch có gì đặc biệt?

Thực tế cho thấy, sự nổi loạn, hay đổi mới, của lý thuyết kịch trước hết được phản ánh trong câu trả lời cho câu hỏi “liệu xã hội có trước hay cá nhân có trước?”. Nhiều nhà xã hội học đã quen với việc đặt xã hội lên trước cá nhân, và mặc nhiên cho rằng xã hội chúng ta đang sống là một tồn tại khách quan. Nhưng lý thuyết kịch lại nói rằng xã hội không thực đến vậy. Ví dụ, khi đứng giữa một đám đông và nhìn xung quanh, chúng ta chỉ có thể nhìn thấy từng người một, chứ không thể nhìn thấy và cũng không thể chạm vào cái gọi là “xã hội”. Vì vậy, để hiểu được xã hội, người ta phải căn cứ vào cá nhân, vào môi trường cụ thể của đời sống cá nhân và vào quá trình tác động qua lại giữa cá nhân với những người khác.

Theo quan điểm của Goffman, thực tế xã hội không phải lúc nào cũng vốn sẵn như chúng ta nhìn thấy hằng ngày, mà nó do chính bản thân mỗi chúng ta tạo ra trong các mối quan hệ qua lại và tương tác. Goffman gọi quá trình này là “định nghĩa tình huống” và sử dụng nó như một chìa khóa mới để trả lời câu hỏi “Thông thường xã hội hoạt động như thế nào?”. Ở đây tôi muốn rút ra một điểm cốt yếu. “Định nghĩa tình huống” là khái niệm quan trọng nhất trong cuốn sách “Thể hiện bản thân trong cuộc sống hằng ngày”. Nó có nghĩa là chúng ta luôn luôn quyết định hành vi của mình dựa trên môi trường và không gian trong cuộc sống hằng ngày của chúng ta. Trong quá trình này, chúng ta không ngừng diễn giải các tín hiệu mà người khác gửi tới, và đưa ra phản hồi dựa trên cách hiểu của chúng ta về các tín hiệu đó.

Nói như vậy, chắc bạn đã hiểu tại sao biểu diễn lại có vai trò rất quan trọng trong quá trình định nghĩa tình huống. Hằng ngày, chúng ta giao tiếp và tương tác với nhau thông qua một loạt các hành động, ngôn ngữ, nét mặt và biểu cảm. Đây đều là những biểu tượng được thiết lập bởi quy ước giữa con người với con người. Chúng ta đã dần dần học được ý nghĩa của những biểu tượng này trong cuộc sống hằng ngày và quá trình trưởng thành của chúng ta. Giả sử lúc này tôi và bạn đối diện nhau, bạn có thể hiểu được những suy nghĩ của tôi, hiểu âm thanh tôi tạo ra, hành động tôi thực hiện, và hiểu ý nghĩa của những biểu cảm trên khuôn mặt tôi. Đó không phải vì bạn có thể “đọc tâm trí” và trực tiếp hiểu luồng ý thức của tôi. Mà đó là bởi hai chúng ta có chung một hệ thống biểu tượng. Vậy, để trả lời cho vấn đề vừa đặt ra, lý do mọi người muốn “biểu diễn”, chính là để người khác hiểu rõ hơn về những gì họ đang muốn thể hiện, thông qua việc sử dụng các biểu tượng đã được thiết lập, đồng thời thiết lập một thực tế giữa người với người mà ai cũng có thể hiểu được. Thực tế đó chính là cái mà chúng ta gọi là “xã hội”.

Nếu bạn thấy điều tôi vừa nói hơi trừu tượng, tôi có thể đưa ra một ví dụ để bạn dễ hình dung. Ở nơi làm việc, hầu hết mọi người đều có cấp trên, và mọi người đều hiểu thực tế về mối quan hệ cấp trên – cấp dưới mà chính chúng ta cũng đang ở trong đó. Vậy thực tế về mối quan hệ này đã ra đời như thế nào? Theo suy luận của Goffman, chúng ta tạo ra một tình huống thông qua những quá trình tương tác có tính chất biểu diễn để xác nhận mối quan hệ cấp trên – cấp dưới.

Tôi phải thể hiện một thái độ khiêm tốn trước mặt cấp trên như ăn mặc phù hợp, và tốt nhất không nên có những hành động như nấc, ngáp, xì mũi. Đặc biệt là không được khạc nhổ trước mặt cấp trên, như vậy sẽ bị coi là xúc phạm. Trong lời ăn tiếng nói của mình, tốt nhất là tôi không nên lớn tiếng hay tỏ vẻ kiêu ngạo, kể cả lúc bị phê bình cũng nên tỏ thái độ khiêm tốn, chấp nhận và tiếp thu những ý kiến từ sếp.

Vì sao tôi nên cư xử như vậy trước mặt cấp trên? Là vì, những tư thế, giọng nói và hành động này tạo thành một chuỗi các biểu tượng. Là cấp dưới, tôi cố gắng sử dụng những biểu tượng này để truyền đạt hiểu biết của mình về “mối quan hệ trên-dưới”. Đồng thời, tôi cũng biết rằng cấp trên có thể nhận ra và thấy được thành ý của tôi khi sử dụng những biểu tượng ấy. Như vậy, trong tình huống mà tôi vừa mô tả, tôi với tư cách là cấp dưới, và sếp của tôi với tư cách là cấp trên, đã sử dụng những biểu tượng này để cùng hoàn thành định nghĩa về “mối quan hệ cấp trên-cấp dưới”. Từ ví dụ này có thể thấy được rằng, trên thực tế, khả năng diễn đạt các biểu tượng đóng một vai trò quyết định trong việc đạt được mục tiêu mong đợi của bạn.

Chúng ta đã biết rằng biểu diễn rất quan trọng vì nó có thể thiết lập một thực tế rõ ràng, nhất quán và được công nhận giữa mọi người. Nhưng ngoài ra, còn có một lý do nữa để coi cuộc sống hằng ngày như một vở kịch, đó là: bởi vì thực tế xã hội được chúng ta tạo ra và định nghĩa thông qua sự trao đổi các biểu tượng, ​​nên với tư cách là những người sử dụng biểu tượng, bạn và tôi thực sự có rất nhiều quyền chủ động. Bằng cách thao túng việc sử dụng các biểu tượng này, chúng ta có thể kiểm soát định nghĩa tình huống của người khác, và rồi đạt được một số mục tiêu thầm kín của mình. Theo nghĩa này, biểu diễn thực sự đã trở thành một chiến lược có chủ đích, hoặc một vũ khí quan trọng, có khả năng kiểm soát và cho người khác nhìn thấy những thực tế khác.

Quay lại ví dụ mà tôi vừa đưa ra. Khi tôi đạt được sự đồng thuận về mối quan hệ giữa cấp trên và cấp dưới thông qua sự biểu diễn của tôi với cấp trên, thì thực ra ở đây còn ngụ một khả năng khác nữa: bề ngoài, tôi đã nhờ vào cử động cơ thể và nét mặt để duy trì quan hệ cấp trên – cấp dưới trước mặt sếp; nhưng thực chất đây chỉ là chiến lược mà tôi áp dụng để được thăng chức và tăng lương sớm nhất có thể. Trong thâm tâm có lẽ tôi không coi trọng sếp chút nào; và sếpcó thể cũng chẳng quan tâm nhiều đến việc hướng dẫn công việc của tôi, có lẽ sếp cũng chỉ muốn thoả mãn sự phù phiếm của mình.

Theo quan điểm của Goffman, hầu như tất cả mọi người sẽ vận dụng biểu diễn với đặc điểm như vậy để thu lợi cho bản thân, bao gồm cải thiện địa vị, giành quyền lực hoặc đấu tranh cho tự do. Như chúng ta vừa đề cập, trong các doanh nghiệp hoặc cơ quan chính phủ, các nhà quản lý nâng cao quyền lực của mình bằng cách tỏ ra mạnh dạn trước cấp dưới; trong lịch sử, các quý tộc và tầng lớp thượng lưu sử dụng sự giàu có và nhàn hạ để làm cho mình trông cao quý; tầng lớp trung lưu chủ động tạo khoảng cách với tầng lớp lao động bằng cách theo đuổi lối sống đàng hoàng và trang nhã; thậm chí ngày nay, chúng ta vẫn đang sử dụng các mạng xã hội như Facebook, mỗi ngày đều suy nghĩ xem nên viết gì, đăng kèm ảnh nào, để duy trì cẩn thận hình ảnh của chính mình.

Tôi sẽ dừng lại ở đây cho câu hỏi đầu tiên. Goffman tin rằng để hiểu được những bí mật trong vận hành của xã hội, chúng ta phải bắt đầu bằng việc quan sát những tương tác phổ biến nhất và nhỏ bé nhất giữa con người với nhau. Lý do cuộc sống xã hội được so sánh với kịch là vì biểu diễn cho phép mọi người định rõ hơn hoàn cảnh của họ, và vì biểu diễn, trong vai trò một phương tiện, cho phép các thành viên trong xã hội thu được nhiều lợi ích hơn.

Bây giờ, chúng ta đã biết lý do tại sao chúng ta cần biểu diễn, ta hãy nói một chút về cách biểu diễn. Một buổi biểu diễn hoàn hảo được sinh ra như thế nào? Các diễn viên cần phải trau dồi bản thân những gì để có được một buổi biểu diễn trọn vẹn?

Trong cuốn sách, Goffman đã liệt kê một số yếu tố cơ bản cần thiết cho việc trình diễn kịch trong cuộc sống hằng ngày. Để bắt đầu màn trình diễn của mình, điều đầu tiên bạn cần làm là dựng sân khấu biểu diễn, ở đó, hoạt động tương tác giữa mọi người đều được thực hiện trong một không gian hạn chế. Chức năng của sân khấu là cho phép cá nhân biểu diễn trong không gian này có sẵn bộ công cụ biểu tượng. Vì vậy, ngoài cơ sở vật chất của sân khấu như phông nền, trang trí và các đạo cụ khác nhau, tất cả các đặc điểm cá nhân của diễn viên như quần áo, giới tính, tuổi tác, đặc điểm dân tộc, hình thể, tướng mạo, lời nói, hành vi, nét mặt … đều là những thành phần hữu hiệu của sân khấu.

Sân khấu được chia thành tiền cảnh và hậu trường, với các chức năng khác nhau. Trong đó, tiền cảnh là nơi dành chobiểu diễn chính thức, tại khu vực này, các diễn viên thể hiện màn trình diễn của họ với những người khác – tức là khán giả. Để đạt được hiệu ứng đã định trước, các diễn viên thường cố tình tạo ấn tượng nhất định cho khán giả trong một buổi biểu diễn chính thức, còn ở khu vực trái ngược với tiền cảnh, tức là hậu trường, thì các diễn viên sau khi cởi bỏ lớp “ngụy trang” sẽ hành xử theo một cái khác.

Trở lại lần nữa với ví dụ về mối quan hệ cấp trên và cấp dưới. Trong cảnh mà tôi đã mô tả, tiền cảnh là nơi tôi và sếpcùng nhau xuất hiện; trong không gian đó, tôi thể hiện vẻ tôn trọng và trang nghiêm của mình với khán giả của tôi, tức là người sếp. Nhưng sau khi rời khỏi đó, tôi có thể làm những gì tôi muốn, và đây là những gì xảy ra ở hậu trường, khi khán giả không có mặt.

Sau khi dựng sân khấu, một yếu tố quan trọng khác chính là diễn viên. Đôi khi việc biểu diễn là việc của một người, nhưng hầu như nó luôn được thực hiện bởi một nhóm người. Một số người hợp tác với nhau trong quá trình biểu diễn tạo thành một đoàn diễn. Mục đích của đoàn là cùng duy trì định nghĩa tình huống mà buổi biểu diễn đã lập nên. Ví dụ, khi tôi không đi làm vì đêm trước thức khuya để xem bóng đá, những người đồng nghiệp tốt bụng đã giúp tôi giấu sếp,nói rằng tôi đi gặp khách hàng. Từ đó, chúng tôi thành một đoàn diễn, và sự phối hợp giữa chúng tôi đã định hình hiểu biết của sếp về lý do tôi không có mặt ở chỗ làm. 

Theo quan điểm của Goffman, đoàn diễn là một hội kín, và các thành viên chia sẻ với nhau một số bí mật thiếu nhân đạo. Các nhóm nhỏ như đồng nghiệp, nhóm bạn gái hay nhóm bạn tù sẽ hình thành một dạng tồn tại giống như đoàn diễn, và họ sẽ hợp tác hoàn toàn và nhất trí trên tiền cảnh sân khấu. Ở hậu trường, họ không còn bị ràng buộc bởi những chuẩn mực nhất định, họ sẽ cùng nhau tổng kết kinh nghiệm và thảo luận về các kỹ năng biểu diễn

Sau khi dựng sân khấu và tìm được diễn viên phù hợp, buổi biểu diễn hay đã có thể chính thức bắt đầu. Goffman gọi quá trình này là “hiện thực hóa kịch tính”, dùng để chỉ quá trình mà diễn viên thể hiện những gì anh ta muốn truyền tải trong quá trình tương tác. Như chúng ta đã đề cập trước đó, khi sếp thấy tôi nghiêm túc và siêng năng, và tin rằng tôi là một nhân viên tốt, nghĩa là tôi đã đạt được mục đích của mình, là “diễn” trước mặt sếp.

Vậy, làm thế nào chúng ta có thể đạt được sự “hiện thực hóa kịch tính” tốt hơn? Trong cuốn sách Thể hiện bản thân trong cuộc sống hằng ngày, Goffman đã đưa ra một vài lời khuyên, ví dụ như khi biểu diễn, trước tiên chúng ta phải cố gắng tin tưởng vào vai diễn của mình. Càng nhập vai sâu, chúng ta càng diễn được thật hơn. Ngoài ra, có một số phương pháp cổ điển giúp diễn viên tự trau dồi tốt hơn trong quá trình biểu diễn. Goffman gọi chúng là kỹ thuật “quản lý ấn tượng”, đúng như tên gọi, đây là phương pháp để tạo một ấn tượng nhất định lên khán giả.

Phương pháp đầu tiên để “quản lý ấn tượng” được gọi là “lý tưởng hóa”. Lý tưởng hóa có nghĩa là diễn viên phải tìm cách thay đổi bản thân để phần trình diễn đạt được giá trị mà khán giả mong đợi. Theo quan điểm của Goffman, khi một người thể hiện bản thân trước mặt người khác, biểu hiện của anh ta luôn hướng đến một giá trị chủ đạo nào đó của xã hội, nhưng thực tế chính hành vi của anh ta lại không khớp với giá trị này. Nói một cách đơn giản, lý tưởng hóa là “diễn trong một vai không phải là con người bạn”. Vì vậy, khi chúng ta thấy một nhân viên văn phòng nào đó hằng ngày rất bận rộn với công việc, nhưng vẫn đăng ảnh mình đang uống trà chiều trong vòng bạn bè trên mạng xã hội, thìđây chính là một màn trình diễn lý tưởng hóa điển hình.

Cách thứ hai để cải thiện thành tích của diễn viên được gọi là “kiểm soát biểu cảm”, có nghĩa là chúng ta nên cố gắng hết sức để nhất quán về biểu cảm khi biểu diễn, và đảm bảo rằng khán giả có thể hiểu thông điệp như chúng ta mong đợi. Đôi khi, lơ là một vài chi tiết nhỏ khiến cho màn trình diễn có vẻ không thật lắm. Ví dụ như mặc dù tôi có vẻ thành kính và tôn trọng cấp trên, nhưng nụ cười khinh bỉ trên khóe miệng khi lãnh đạo viết sai chữ gì đó có thể đã phản bội tôi và phá hỏng toàn bộ buổi biểu diễn. Việc kiểm soát biểu hiện sẽ giúp tôi để ý đến tất cả các chi tiết và duy trì trạng thái ổn định trong suốt quá trình biểu diễn, để “làm bất cứ điều gì tôi muốn và không vượt quá các quy tắc”.

Phương pháp thứ ba để cải thiện thành tích của các diễn viên được gọi là “gây lung lạc”, là một kỹ thuật biểu diễn làm cho khán giả hiểu sai vấn đề thông qua ngôn ngữ hoặc hành vi, với mục đích ngăn cản mọi người khám phá ra sự thật. Chẳng hạn một người chồng ngoại tình cần nói với vợ rằng dạo này anh ấy phải tăng ca hoặc giao du bạn bè để xua tan nỗi lo của người vợ, đây là phương pháp biểu diễn sử dụng những chiến thuật gây hiểu lầm, mặc dù không thật khéo léo cho lắm.

Phương pháp cổ điển cuối cùng để cải thiện thành tích của các diễn viên được gọi là “bí ẩn hóa”, có nghĩa là hạn chế tiếp xúc và duy trì khoảng cách xã hội, để có thể tạo ra và duy trì cảm giác nể sợ nơi khán giả. Ví dụ, khi muốn thể hiện là một con người bí ẩn, các vị vua và hoàng đế thời xưa phải tạo khoảng cách với những người bình thường. Tương tự, trong quân đội, để giữ được sự uy nghiêm của người chỉ huy, tốt nhất là binh lính không được thấy họ cởi trần lúc tắm. Vì vậy, ở nhiều nước trên thế giới, nhà tắm và nhà vệ sinh giữa cấp trên và cấp dưới của quân đội được tách biệt, và người ta còn lập một chế độ phân biệt dựa trên thân phận.

Tới đây, câu hỏi cốt lõi thứ hai đã được giải đáp. Một vở diễn hoàn hảo cần phải hội tụ các yếu tố từ việc tỉ mỉ dàn dựng sân khấu kịch, phân biệt được sân khấu và hậu trường, tuyển chọn ê-kíp, đồng thời cho diễn viên học thêm một số kỹ năng để nâng cao trình độ và nắm vững kĩ năng diễn xuất lý tưởng hóa, kiểm soát được biểu cảm của mình, vững kĩ năng lung lạc khán giả và bí ẩn hóa.

Song như người ta vẫn nói, các buổi biểu diễn không phải lúc nào cũng thành công vì còn những yếu tố bất ngờ. Do tồn tại một số vấn đề không thể kiểm soát được nên diễn viên chắc chắn sẽ gặp một số sự cố trong quá trình thực hiện vai diễn của mình. Điều này liên quan đến những gì tôi sẽ nói ở phần tiếp theo đây: khi các vở diễn hằng ngày rơi vào tình trạng xáo trộn, khủng hoảng hay bên bờ vực đổ bể, các diễn viên và ê-kíp cần làm gì để khắc phục?

Theo quan điểm của Goffman, các lý do dẫn đến khủng hoảng trong quá trình biểu diễn có thể là từ sai lầm vô tình của chính diễn viên. Chẳng hạn, ngôi sao điện ảnh Hollywood vấp phải áo dài khi bước lên thảm đỏ. Hay là khi các diễn viên gặp rắc rối vì bất cẩn nhắc đến những nhận xét về sự phân biệt chủng tộc trước mặt người da đen hay người da đỏ. Hoặc lần khác, khán giả đột nhập khu vực hậu trường của buổi biểu diễn không đúng lúc. Chẳng hạn như vô tình sếp đi ngang đúng lúc ai đó đang phàn nàn về sếp với đồng nghiệp. Và lý do cuối cùng được đưa ra làm ví dụ là việc cá nhân các diễn viên cố tình phá hoại buổi diễn để trút nỗi bất mãn, và tất nhiên màn trình diễn hoàn toàn bị biến thành “trò hề”.

Ở phần trước tôi có đề cập rằng vì là con người xã hội nên bất kỳ hành vi nào của chúng ta cũng đều dựa trên cách hiểu tình huống, chỉ khi định rõ được tình huống, chúng ta mới biết cách hành động. Vì vậy, khi khủng hoảng xảy ra với buổi biểu diễn, tất cả mọi người tham gia biểu diễn có thể sẽ cảm thấy bất an, xấu hổ, lo lắng hoặc thậm chí là bối rối, bởi vì thực tế được thiết lập trước đây  dựa trên buổi biểu diễn, tức là tình huống mọi người cùng định nghĩa, đã bị phá hoại.

Để tiếp tục biểu diễn, các biện pháp khắc phục và can thiệp đối với chính màn biểu diễn là rất quan trọng. Trong cuộc sống hằng ngày, thực ra mọi người thiết lập nhiều “tường lửa” để cho phép các buổi biểu diễn diễn ra bình thường. Trong số đó, bức tường lửa đầu tiên là một biện pháp phòng ngừa được thực hiện nếu sự cố biểu diễn chưa từng xảy ra, có thể tóm gọn trong ba từ, đó là lòng trung thành, kỷ luật và thận trọng đối với màn biểu diễn. Việc nhấn mạnh vào những phẩm chất này hơi giống với việc hướng dẫn an toàn sản xuất mà chúng ta thường làm trong các nhà máy bây giờ, mục đích là để các diễn viên tự khắc cốt ghi tâm và luôn đề phòng để tránh xảy ra sự cố trong quá trình biểu diễn.

Tường lửa thứ hai được gọi là các biện pháp bảo vệ, chủ yếu là áp dụng các biện pháp nhất định để bảo vệ sân khấu biểu diễn, mà ở đây thường liên quan đến các biện pháp cách ly đối với khu vực hậu trường. Nói cách khác, phải tìm mọi cách ngăn không cho khán giả vào đó và khán giả chỉ có thể xem màn trình diễn mà họ nên xem. Ở phần trước, chúng ta đã đề cập đến các kỹ thuật quản lý ấn tượng để giúp buổi biểu diễn được tiến hành bình thường, chẳng hạn như kỹ thuật lý tưởng hóa, kiểm soát biểu cảm, gây lung lạc và bí ẩn hóa, các kỹ thuật đó cũng là một phần của tường lửa này.

Tường lửa thứ ba để ngăn buổi biểu diễn bị phá hỏng được gọi là biện pháp khắc phục hậu quả và đây là loại biện pháp đối phó nên được áp dụng khi buổi biểu diễn đã rơi vào khủng hoảng. Ví dụ, nhiều diễn viên “xuất sắc” sẽ xử lý trạng thái bối rối bằng cách nói đùa, v.v., và giảm thiểu tổn thất gây ra bởi thất bại của màn biểu diễn. Trên thực tế, có một giải pháp lý tưởng trong số các biện pháp khắc phục, đó là: biến khán giả thành diễn viên theo một nghĩa khác.

Ví dụ, khi chúng ta không thể sử dụng biện pháp cô lập để chuyển hướng khán giả, thì có lẽ cần đến sự giúp ích của phong tục văn hóa. Chúng ta có truyền thống “mắt nhắm mắt mở cho qua”, khi màn trình diễn đến những cảnh xấu hổ, nhiều khán giả sẽ giả vờ “nhắm mắt làm ngơ” và để cho màn trình diễn đang trên đà đổ bể cứ tiếp diễn. Điều này có nghĩa là, trên thực tế, một hiểu biết ngầm đã được hình thành từ lâu giữa người biểu diễn và khán giả. Đối với diễn viên, hiểu biết ngầm đó là “Tôi đang biểu diễn, và tôi biết là bạn biết tôi đang diễn”, còn đối với khán giả, đó là “Tôi biết bạn đang biểu diễn, và tôi cũng biết là bạn biết như vậy.” Kết quả của biện pháp khắc phục cuối cùng là buổi biểu diễn trở thành “cuộc đồng lõa” của tất cả mọi người.

Đến đây, nội dung cốt lõi của cuốn sách này đã kết thúc. Sau cùng, chúng ta hãy có một vài đánh giá ngắn gọn.

Đầu tiên, chúng ta đã nói về lý do tại sao ta nên nhìn cuộc sống hằng ngày từ một góc độ đầy kịch tính. So sánh đời sống xã hội với kịch không chỉ vì biểu diễn giúp mọi người định rõ thực tại, mà còn vì nó giúp các thành viên trong xã hội gặt hái nhiều lợi ích hơn.

Sau đó, chúng ta đã nói về cách các diễn viên biểu diễn trên sân khấu cuộc sống hằng ngày. Để có một buổi biểu diễn suôn sẻ, không thể tách rời các biện pháp như tỉ mỉ dàn dựng sân khấu, phân biệt tiền cảnh và hậu trường, tuyển ê-kíp tốt và học các kỹ năng quản lý ấn tượng.

Cuối cùng, chúng ta đã nói về những biện pháp xử lý khi buổi biểu diễn gặp khủng hoảng hoặc bên bờ vực đổ bể. Để ngăn chặn khả năng buổi biểu diễn thất bại, người ta đã thiết lập nhiều tường lửa và tường lửa cuối cùng là biến màn biểu diễn trở thành cuộc đồng lõa giữa diễn viên và khán giả.

Mở cuốn sách “Thể hiện bản thân trong cuộc sống hằng ngày”, bạn có thể có cảm giác như đang mở Chiếc hộp Pandora. Cảm giác mà cuốn sách này đem lại mạnh mẽ đến nỗi bạn thậm chí sẽ thấy rằng những khung cảnh khác nhau được thảo luận trong cuốn sách, những ví dụ cụ thể và sống động về “biểu diễn” trong đó giống như đang nói về chính bạn vậy. Đột nhiên, cuộc sống dường như trở thành những màn biểu diễn và tính toán lẫn nhau, giữa con người với con người chỉ còn lại lớp mặt nạ đạo đức giả. Tất nhiên, những cảm giác này có thể cho thấy tác động mạnh mẽ của cuốn sách này trong việc hiểu về xã hội. Tuy nhiên, nếu bạn dựa vào đó mà nghĩ rằng cuộc sống này chỉ toàn là diễn xuất, thì có lẽ bạn thực sự đã hiểu sai ý Goffman.

Trên thực tế, đối với cuốn sách này, góc nhìn ví von với kịch thực ra đóng vai trò như một phương tiện và công cụ. Theo cách nói của Goffman trong cuốn sách thì đó là một “giàn giáo” để hiểu đời sống xã hội. Giống như giàn giáo của kiến ​​trúc là để xây dựng nhà cửa tốt hơn,  khi nhìn vào đời sống xã hội, chúng ta có thể ví von với kịch để làm “giàn giáo” xây dựng một khuôn khổ giúp hiểu hơn cuộc sống hằng ngày. Tuy nhiên, cũng giống như bản thân giàn giáo không thể thay thế được nhà ở, khi dùng phép ví von với nhà hát, diễn viên và màn biểu diễn để xem xét cuộc sống hằng ngày, kỳ thực chúng ta nên khôi phục chúng về lại những quan điểm chung hơn về xã hội, cá nhân và tương tác.

Trong tất cả các loại lý thuyết xã hội học, lý thuyết kịch mà cuốn sách của Goffman xây dựng kỳ thực thuộc về một trường phái đối lập rộng hơn có tên là “Lý thuyết tương tác biểu tượng”. Trước khái niệm “hệ thống xã hội” rộng lớn, thiếu xác đáng và trống rỗng, Goffman và những nhà tư tưởng về tương tác biểu tượng giống như một nhóm trẻ em dám nói rằng “hoàng đế không mảnh vải che thân”. Thông qua nỗ lực của họ, phong cách nghiên cứu của xã hội học ở Bắc Mỹ đã có những thay đổi. Từ đây, các nhà xã hội học bắt đầu chuyển sự chú ý của họ sang những con người cụ thể, sang thế giới cuộc sống của con người, và có được hiểu biết sâu sắc về những bí mật của xã hội từ những cuộc trò chuyện, hành động và nụ cười thông thường nhất giữa con người với nhau.

Cách nghiên cứu xã hội từ quan điểm tinh tế này rất giống những gì đạo Phật nói “Trong một hạt bụi nhỏ, bạn có thể nhìn thấy toàn thế giới”. Có thể nói rằng những nỗ lực của Goffman đã phần nào định nghĩa lại về khái niệm “thế nào là xã hội” và “xã hội học là gì”. Cuốn sách “Thể hiện bản thân trong cuộc sống hằng ngày” cũng vì thế mà  mang một ý nghĩa rất quan trọng trong cuộc cách mạng về tư duy.